Chełm to  miasto w Polsce, w latach 1975–1998 stolica województwa chełmskiego. Po reformie administracyjnej z 1998 roku Chełm znalazł się w granicach województwa lubelskiego. Położone na południowy-wschód od Lublina,na północ od Zamościa oraz na pułudnie od Białej Podlaskiej, w odległości 25 km. od granicy z Ukrainą. W roku 2005 w całym mieście zostały założone kamery poprawiające bezpieczeństwo mieszkańców. Ogólnie miasto ma charakter przemysłowy, choć jest tu dużo zabytków.


Chełm jest czwartym, co do powierzchni (po Lublinie, Puławach oraz Białej Podlaskiej) oraz drugim, co do liczby ludności miastem w województwie lubelskim.

Historia
Miasto jest położone na jedynych w swoim rodzaju glebach kredowych (ilość kredy w ziemi do 99%). Drugie takie na świecie złoża istnieją tylko w Holandii. Pochodzenie geologiczne kredy - dno morza z czasów kredy. Liczne wykopaliska. Początek osadnictwa sięga IX wieku.
Nazwa miasta pochodzi od "cholm/chelm" - góra (jest wiele wersji co do etymologii, w tym także z celtyckiego) - centralnego wzniesienia Góra Chełmska, będącego miejscem kultu pogańskiego, a w średniowieczu (XII-XVI w.) kultu chrześcijańskiego. Miasto istniało już w X wieku i należało do tzw. Grodów Czerwieńskich, zamieszkanych przez plemię Lędzian. W 981 roku Włodzimierz Wielki przyłączył Chełm do Rusi Kijowskiej i postawił w Chełmie pierwszy zamek (miało to być w 1001 roku). W 1018 wrócił do Polski, a w 1031 do Kijowa. W 1235 roku książę halicki Daniel Romanowicz Halicki nadał miastu prawa miejskie i uczynił stolicą Rusi Halicko-Włodzimierskiej a następnie Księstwa Chełmsko-Bełzkiego. Na Górce Chełmskiej zbudował zamek a w 1240 r. przeniósł do Chełma pierwsze biskupstwo obrządku wschodniego. W 1366 roku król Kazimierz III Wielki przyłączył Chełm do Polski. Niedługo po tym w Chełmie powstało biskupstwo Rzymskokatolickie. 14 stycznia 1392 roku Chełm otrzymał prawa miejskie na prawie magdeburskim. Najlepsze lata miasta przypadały na XV wiek i XVI wiek. W XVII wieku było wielokrotnie niszczone, dlatego do dzisiaj przetrwało niewiele zabytków z dawniejszych czasów. W XVIII wieku sytuacja uległa stabilizacji. Umożliwiało to powolny, lecz spokojny rozwój miasta. Od czasu przyłączenia miasta na stałe do Polski, Chełm stanowił stolicę Ziemi Chełmskiej (obejmowała ona m. in. Krasnystaw, Włodawę, Hrubieszów, Rejowiec, Zamość i inne). Ziemia Chełma, choć na mapie znajdowała się w ramach województwa ruskiego, posiadała swoistą autonomię równającą ją w prawach z województwami. W 1794 r. ustanowiono województwo chełmskie. Również w tym roku miała miejsce "Burza Chełmska", ponieważ Ziemia Chełmska jako jedna z pierwszych przystąpiła do Insurekcji Kościuszkowskiej zakończona bitwą pod Chełmem 8 czerwca 1794 r. pod dowództwem gen. Józefa Zajączka. W 1795 roku Chełm znalazł się w zaborze austriackim, w 1809 został przyłączony do Księstwa Warszawskiego, a 6 lat później znalazł się w zaborze rosyjskim. Początek XIX wieku to znaczny upadek miasta. Chełm po raz pierwszy w swojej historii został administracyjnie "podpięty" do Lublina. Zostały zlikwidowane chełmskie biskupstwo rzymsko-katolickie (na rzecz Lublina). Wkrótce miasto upadło na tyle, że przestało być nawet miastem powiatowym (ponownie stało się powiatem w II poł. XIX w.) W połowie XIX wieku w Chełmie wybudowano koszary, co spowodowało napływ Rosjan do miasta. W 1866 r. wybudowano prowadzącą do Chełma linię kolejową, co przyczyniło się do rozwoju przemysłu. W 1875 roku władze carskie zlikwidowały Cerkiew Unicką. Chełmskie biskupstwo unickie przestało istnieć, a Unitów barbarzyńsko zmuszano na przejście na prawosławie. W 1912 r. utworzono Gubernię Chełmską obejmująca swym zasięgiem część dawnej Ziemi Chełmskiej i przyłączono ją bezpośrednio do imperium rosyjskiego. W 1918 roku Chełm znalazł się w niepodległej Polsce. W okresie między-wojennym planowano do Chełma przenieść siedzibę Dyrekcji Kolejowej (Chełm wygrał konkurencyjną walkę z pobliskim Lublinem). Zaowocowało to rozwojem miasta i budową dzielnicy "Dyrekcji", której inwestycja uważana jest za 3 największą inwestycję II RP. W 1939 roku miasto znalazło się na dwa tygodnie (od 25/26.09. do 7.10.) w rękach radzieckich a od 9.10. aż do lipca 1944 roku - w niemieckiej strefie okupacyjnej. Podczas wojny istniało w Chełmie getto (krwawo zlikwidowane w październiku 1942 r.) oraz jeden z największych obozów jenieckich na ziemiach polskich - Stalag 319 (około 200.000 jeńców, z tego zginęło w różny sposób ok. ponad 90.000 ofiar). 22 lipca 1944 roku ogłoszono tu pierwszy ważny dokument nowej władzy (Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego czyli PKWN) - Manifest Lipcowy zapowiadający przeprowadzenie szeregu reform społecznych, w tym m. in. reformę rolną. Na początku sierpnia 1944 roku PKWN przeniósł się do Lublina. W okresie powojennym miasto było miejscem wielu inwestycji. Powstało wiele zakładów przemysłowych. W 1975 roku Chełm stał się ponownie stolicą województwa (wcześniej w 1794 r.) i był nią do 1999 roku. Z tego miasta pochodzą m.in. mistrz świata w zapasach Dariusz Jabłoński oraz piosenkarka Ania Dąbrowska.

Zabytki

1. Grodzisko - pochodzi z X wieku. Znajdują się tam ruiny wieży wybudowanej przez księcia Daniela Romanowicza. W XII wieku istniał tam zamek, który został zniszczony w XVII wieku.
2. Bazylika NMP - barokowy kościół zaprojektowany przez Pawła Fontanę i wybudowany w latach 1736-1757. Pod koniec XIX wieku kościół został zamieniony w cerkiew. Tytuł Bazyliki nadał świątyni Ojciec święty Jan Paweł II (Karol Wojtyła).
3. Dzwonnica - budynek obok kościoła z 1878 roku.
4. Brama Uściługska (zwana inaczej Bramą Bazyliańską, Klasztorną lub Zamkową) - brama z okresu wczesnego baroku z 1616 roku. Jedyna (z 6 bram) zachowana do naszych czasów brama miejska Chełma.
5. Klasztor O. O. Bazylianów - dawny klasztor, został wybudowany w 1641 roku. Obecnie plebania.
6. Pałac biskupów unickich - dawny pałac wybudowany w 1911 roku. Później został przebudowany na potrzeby parafii.
7. Budynek Bractwa Bogurodzicy - dawna plebania. Obiekt wybudowany w 1838 roku.
8. Organistówka - niewielki obiekt z 1875 roku.
9. Dom Pielgrzyma - miejsce noclegu pielgrzymów zmierzających do Chełma. Dawne budynki gospodarcze z 1690 roku.
10. Cmentarz Prawosławny - założony na stoku Chełmskiej Górki w 1915 roku.
11. Cmentarz Wojenny, na stoku Chełmskiej Górki poniżej Cmentarza Prawosławnego - założony w okresie I wojny światowej, obecnie miejsce pochówku żołnierzy polskich (z Września 1939 roku oraz 1944-1945) i radzieckich oraz partyzantów z II wojny światowej (wśród nich słynny Kawaler Orderu Virtuti Militari i Bohater Związku Radzieckiego ppłk Nikołaj Fiodorow, który zginął w największej bitwie partyzanckiej na Ziemi Chełmskiej, stoczonej pod Wojsławicami w kwietniu 1944 roku).
12. Cmentarz Wojenny /okolica lasu Borek k.wsi Strupin Łanowy/ - założony w okresie I wojny światowej, pochowani są na nim żołnierze z okresu I wojny światowej oraz z okresu międzywojennego i II wojny światowej.
13. Kościół Rozesłania św. Apostołów - bezcenny zabytek Chełma. Zaprojektowany przez Pawła Fontanę późnobarokowy kościół. Został wybudowany w latach 1753 - 1763. Posiada niezwykle ciekawe wnętrze, nie zmieniane od czasu budowy, jedynie kilkakrotnie odnawiane.
14. Klasztor O. O. Reformatów - kościół barokowy pod p. w. św. Andrzeja Apostoła przy ul. Reformackiej 13 (z 1739 roku).
15. Zabudowania klasztorne O. O. Pijarów- wybudowane w 1710 roku, należały później do Kościoła Rozesłania św. Apostołów. Obecnie mieści się tam słynna Galeria 72, poświęcona sztuce współczesnej.
16. Muzeum Okręgowe - muzeum miasta Chełma mieszczące się w budynku z XVIII wieku (b. kolegium O. O. Pijarów). Posiada ono zbiory archeologiczne, militaria i wiele innych. Jedno z ciekawszych muzeów w woj. lubelskim
17. Cerkiew unicka p. w. św. Mikołaja - cerkiew założona w 1720 roku, przez mieszkających w Chełmie Unitów.Obecnie sala koncertowa i Oddział Sztuki Dawnej Muzeum Chełmskiego.
18. Seminarium unickie - zostało wzniesione przy cerkwi św. Mikołaja w 1759 roku. Obecnie mieści się tu IV Liceum Ogólnokształcące im. dr Jadwigi Młodowskiej.
19. Magistrat - został wybudowany w 1926 roku. Obecnie mieści się tam kino "Zorza" oraz Urząd Miasta.
20. Dom Kretschmarów - eklektyczny pałacyk z 1880 roku. Dawniej mieścił się tam urząd poczty.Obecnie mieści się w nim Urząd Stanu Cywilnego.
21. Cmentarz rzymskokatolicki - stary cmentarz z 1790 roku z wieloma kapliczkami. Znajdują się tam mogiły żołnierzy poległych w walkach 1919 - 1920.
22. Wieża w Bieławinie - ruiny wieży wybudowanej przez księcia Daniela Romanowicza w latach trzydziestych XIII wieku.
23. Kamienica mieszczańska - kamienica z 1875 roku. Obecnie mieści się tam muzeum.
24. Kiosk - stary kiosk z początku XX wieku na Placu Łuczkowskiego /odbudowany po spaleniu/.
25. Synagoga - żydowska synagoga z 1912 roku.
26. Cerkiew prawosławna - cerkiew św. Jana Teologa wybudowana w 1848 roku, ostatnio wyremontowana. Znajduje się tam zbiór starych ikon.
27. Podziemia kredowe w Chełmie - jedyne na całym świecie podziemia kredowe, powstałe już w XII wieku, eksploatowane do XIX wieku. Dawniej każdy dom w centrum miasta posiadał tylne wejście do podziemi. Później z powodu groźby zapadnięcia się miasta zakazano eksploatacji podziemi. W latach sześćdziesiątych znaczna część podziemi została zasypana i pozostawiono 2 kilometry trasy podziemnej dla turystów. Najlepsze lata dla podziemi kredowych przypadały w XVI wieku. Główną atrakcją jest spotkanie z duchem Bieluchem, wizyta w Komnacie Życzeń, oraz wiele innych. Zwiedzanie odbywa się jedynie z przewodnikiem.
28. Ratusz - obecnie ruiny dawnego ratusza z XIV wieku, który powstał na Placu Edwarda Łuczkowskiego. Został rozebrany w 1820 roku w wyniku groźby zawalenia.
29. Kirkut - cmentarz żydowski istniejący od XV wieku. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1442 roku.
30. Park miejski - park założony na początku XX wieku. Do lat osiemdziesiątych istniał tam staw.
31. Wieża w Stołpiu - stara wieża powstała na przełomie XI wieku i XII wieku. Do dzisiaj nie wiadomo kto i dlaczego ją zbudował.
32. Budynek Dyrekcji (dawny Gmach PKWN) - w okresie międzywojennym siedziba Generalnej Dyrekcji Kolei Państwowych. 22 lipca 1944 roku miejsce ogłoszenia Manifestu Lipcowego (Manifest PKWN), siedziba pierwszego powojennego rządu polskiego (PKWN). Powstał w latach dwudziestych XX wieku. Obecnie siedziba Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego Delegatura w Chełmie.
33. Stadion - Stadion Chełmianki, wybudowany w 1959 roku. Znajduje się tam obecnie 6000 miejsc.
34. Zespół Szkół Mechanicznych - Stary budynek szkolny, położony przy ul. Lubelskiej. Został wybudowany w 1878 roku. Obecnie siedziba PWSZ w Chełmie.

Transport
Znaczny węzeł drogowy i kolejowy. W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

- 12 kierunek Dorohusk-Chełm-Radom-Kalisz-Łęknica
- 812 kierunek Krasnystaw-Chełm-Włodawa-Biała Podlaska
- 844 kierunek Hrubieszów

Linie kolejowe łączą Chełm bezpośrednio z wieloma miastami (połączenia bezpośrednie):

- Chełm-Warszawa-Poznań-Berlin (najdłuższe połączenie bezpośrednie)
- Chełm-Kowel-Kijów
- Chełm-Włodawa

POWRÓT DO STRONY MIEJSCOWOŚCI OD A DO Z

STRONA GŁÓWNA

Tekst ten jest udostępniony na licencji [GNU Free Documentation License] Pochodzi on z w Wolnej Encyklopedii Sieciowej Wikipedia